การพัฒนาคุณภาพชีวิตตามแนวทางพระพุทธศาสนา

      การพัฒนา (Development) มักจะถูกตีความให้หมายถึงการทำให้ทันสมัย (Modernization) การเจริญเติบโตทางวัตถุ (Material Growth/Progress) การใช้เทคโนโลยีใหม่ (New Technology) สิ่งเหล่านี้คือการพัฒนาประเทศสู่ความทันสมัย ความเจริญความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วนี้ ส่งผลกระทบต่อสังคม  จากความเรียบง่ายกลายเป็นความฟุ้งเฟ้อแบบสังคมบริโภคนิยม (Consumerism) ก่อให้เกิดปัญหาสังคมตามมามากมาย จนทำให้สภาพทางสังคมนั้นเริ่มเสื่อมโทรมทางด้านศีลธรรม จริยธรรม

 

       เป็นความจริงที่เด็กรุ่นใหม่ในอนาคตมองเห็นวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียมประเพณีเป็นของล้าหลังล้าสมัยโบราณไม่ทันสมัย สนใจแต่เทคโนโลยีที่ถูกป้อนเข้ามาจนหลีกเลี่ยงไม่ได้ หมกมุ่นตัวเองไปกับไอที ไม่สนใจสิ่งแวดล้อมรอบ ๆ ข้าง ขาดปัญญาพื้นฐานของชีวิตที่จะรู้จักเป็นอยู่ให้ถูกต้อง  ไม่เข้าใจระบบการดำเนินชีวิตของตน  และไม่ตระหนักถึงการที่จะพัฒนาการดำเนินชีวิตนั้นให้เป็นอยู่ด้วยดี  จึงว่ายเวียนอยู่ในวังวนแห่งปัญหาของชีวิต ที่เราเรียกว่าไม่มีสุขภาวะ(พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต), “สุขภาวะองค์รวมแนวพุทธ (20)”, ข่าวสด, (21 มิถุนายน 2551) : 31)
        การพัฒนาคุณภาพชีวิต จึงเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องพัฒนาให้มีคุณภาพ เพราะมนุษย์เป็นปัจจัยที่สำคัญยิ่งต่อการพัฒนาสิ่งต่าง ๆ ดังนั้น  จึงจำเป็นที่จะต้องสร้างคนให้มีความรู้มีความสามารถมีทักษะพื้นฐานที่จำเป็น มีลักษณะนิสัยจิตใจที่ดีงาม มีความพร้อมที่จะต่อสู้เพื่อตนเองและสังคม มีความพร้อมที่จะประกอบการงานอาชีพได้ การศึกษาพัฒนาคุณภาพชีวิตก็เพื่อที่จะให้ได้พัฒนาไปในทิศทางที่ถูกต้องเหมาะสม และเจริญยิ่งขึ้นไป จึงเป็นสิ่งจำเป็นต่อชีวิตของคนเราอีกประการหนึ่งที่นอกเหนือจากปัจจัย 4 ในการดำรงชีวิตให้มีคุณภาพ  หลักการพัฒนาคุณภาพชีวิต จึงหมายถึง คุณงามความดี  การกระทำความดี เพื่อสร้างสมคุณงามความดีต่าง ๆ ให้งอกงามไพบูลย์  สร้างความเจริญก้าวหน้าให้กับชีวิตตลอดจนถึงการทำมาหาเลี้ยงชีพ  และยังได้เอื้ออำนวยแก่การทำกิจต่าง ๆ ที่ดียิ่ง ๆ ขึ้นไป  พร้อมกันนั้น  ก็ยังเป็นการฝึกอบรมชีวิตด้านกาย และวาจา  ใจ  ของบุคคลนั้น  ให้มีความพร้อมยิ่งขึ้น  โดยเฉพาะอย่างยิ่งเน้นถึงความสัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมทางสังคม  คือ  การอยู่ร่วมกันด้วยดีระหว่างมนุษย์ด้วยกัน  ในสภาพที่เกื้อกูลกัน  สมาชิกแต่ละคนนอกจากจะสามารถดำรงตนอยู่ได้ด้วยดีแล้ว  ยังมีโอกาสที่จะกระทำสิ่งดีงามหรือเข้าถึงสิ่งมีค่าสูงขึ้นไปอีกด้วย  คุณภาพชีวิต  แปลว่า  ลักษณะของชีวิตที่มีคุณภาพ หรือคุณสมบัติของชีวิตที่ดี  หรือสิ่งที่ทำให้ชีวิตมีคุณภาพ  หรือคุณสมบัติของชีวิตที่ดี  หรือสิ่งที่ทำให้ชีวิตมีคุณภาพ  หมายถึงองค์ประกอบและลักษณะต่าง ๆ ที่แสดงถึงสภาพของชีวิตที่ดำรงอยู่ด้วยดี  เป็นส่วนร่วมที่เกื้อกูลซึ่งกันและกัน  สังคมและธรรมชาติมีความพร้อม  และสามารถที่จะพัฒนาตัวเองให้เจริญงอกงามสู่ความสันติสุขและอิสรภาพสมบูรณ์
        คุณภาพชีวิตทางพระพุทธศาสนากล่าวว่าเป็นองค์รวมขององค์ประกอบต่าง ๆ ซึ่งจำแนกได้ 2 ประเภท คือ รูปกับนาม  หรือเรียกง่าย ๆ ว่ากายกับใจ ชีวิตจะเรียกได้ว่ามีคุณภาพอย่างแท้จริงก็ต่อเมื่อส่วนประกอบทุกส่วนมีคุณภาพนั้นคือ  ชีวิตที่มีคุณภาพจะประกอบด้วยกายที่มีคุณภาพกาย  และคุณภาพใจ  อย่างไรก็ตาม  ชีวิตไม่ใช่สิ่งที่ตั้งอยู่นิ่ง ๆ แต่เป็นองค์รวมที่เคลื่อนไหวเมื่อพูดถึงคุณภาพชีวิตที่เคลื่อนไหวหรือชีวิตที่ดำเนินไปในโลกท่ามกลางสภาพแวดล้อมจะมีวัตถุ  กิจกรรม  และเรื่องราวต่าง ๆ ที่ต่อเนื่องกับชีวิตเพิ่มขยายออกไปไม่ใช่เฉพาะกายกับใจล้วน ๆ เท่านั้น  วัตถุกิจกรรมและเรื่องราวต่าง ๆ เกี่ยวกับชีวิตเหล่านี้จัดเป็นส่วนประกอบของคุณภาพชีวิต  โดยแยกเป็นคุณภาพธรรมดาสามัญที่มองเห็นกันอยู่ประเภทหนึ่งและคุณภาพที่ล้ำลึกเลยไปจากที่มองเห็นด้วยตาอีกประการหนึ่ง  ตัวอย่างเช่นคนบางคนมีทรัพย์สินเงินทอง  และสิ่งครอบครองบริโภคด้านวัตถุพรั่งพร้อมบริบูรณ์  จัดได้ว่าในด้านที่ตามองเห็นเขาเป็นคนที่มีความสุขหรืออาจเป็นคนที่มีความทุกข์มากก็ได้  คุณภาพชีวิตที่ดีแท้จริงต้องพร้อมทั้งด้านหรือระดับที่มองเห็นและด้านหรือระดับที่เลยจากที่มองเห็น

apple

        ในทางพระพุทธศาสนาได้กล่าวถึงหลักการพัฒนาคุณภาพชีวิต อยู่ในพระสุตตันตปิฏก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต เรื่องจักรสูตร ว่าด้วยจักร 4 ว่า “ภิกษุทั้งหลาย  จักร 4  ประการนี้  ที่เป็นเหตุให้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้เพียบพร้อมแล้วย่อมมีผล  เป็นเหตุให้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้เพียบพร้อมแล้ว  ถึงความยิ่งใหญ่ความไพบูลย์ในโภคทรัพย์ทั้งหลายไม่นานเลย  จักร 4 ประการ  เป็นไฉน  คือ
          ปฏิรูปเทสวาสะ (ความอยู่ในถิ่นที่เหมาะ) 1  สัปปุริสูปัสสยะ (ความพึ่งพิงสัตบุรุษ) 1  อัตตสัมมาปณิธิ (ความตั้งตนไว้ชอบ)  1  ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้มีความดีอันได้ทำไว้ก่อน)  1.
          จักร 4  นี้แล  ที่เป็นเหตุให้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้เพียบพร้อมแล้วย่อมมีผล  เป็นเหตุให้เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายผู้เพียบพร้อมแล้วถึงความยิ่งใหญ่ความไพบูลย์ในโภคทรัพย์ทั้งหลายไม่นานเลย.
                     นรชนพึงอยู่ในถิ่นที่เหมาะ   พึงทำอารยชนให้เป็นมิตร   ถึงพร้อม
                   ด้วยความตั้งตนไว้ชอบ  มีความดีอันได้ทำไว้ก่อนแล้ว  ข้าวเปลือก  ทรัพย์ยศเกียรติ  และความสุขย่อมพรั่งพรูมาสู่นรชนผู้นั้น.(องฺ.จตุกฺก. 35/31/119.)
        จากหลักจักร 4 ในพระสูตรข้างต้น สามารถนำมาใช้พัฒนาคุณภาพชีวิต เป็นหลักที่สร้างคุณประโยชน์ในทุก ๆ ด้าน  ทำให้ปรับปรุงตนเองให้ดีขึ้น เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตให้มีคุณภาพสูงขึ้น ซึ่งต้องประกอบด้วย

 


        1.ปฏิรูปเทสวาสะ (การอยู่ในถิ่นที่ดี) หมายถึง จะอยู่ที่ไหนต้องเลือก โดยใช้หลักความเจริญของคนเราเป็นเกณฑ์ คือทรัพย์เจริญ ชีวิตเจริญ  และคุณความดีเจริญ  เพราะบางแห่งทำมาหากินคล่อง แต่มีสิ่งเป็นภัยแก่สุขภาพ และชีวิตก็ไม่ดี  พระพุทธเจ้าจึงสอนให้เลือกเพราะมันไม่เท่ากัน แต่เมื่อวิเคราะห์จริง ๆ แล้ว ทรงเน้นถึงการมีศีลธรรม การมีน้ำใจของผู้คนเป็นสำคัญ จัดเป็นถิ่นที่ดี ย่อมส่งผลต่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตของตน
        2.สัปปุริสูปัสสยะ (สมาคมกับสัตบุรุษ) หมายถึง การไปเสวนาคบหากับผู้มีธรรมดี มีจิตใจที่    ความคิดดี และพูดดี ย่อมเป็นบุคคลต้นแบบในสังคม หรือในโลกของคนฝ่ายดี คือเป็นผู้ที่ได้ถูกพัฒนาจนสมบูรณ์แล้ว เจริญสติและปัญญา จึงเป็นบุคคลที่ควรคบหาหรือเป็นมิตรที่ดี ย่อมส่งเสริมการพัฒนาชีวิตตนเองให้ดียิ่งขึ้น ให้มีความเจริญก้าวหน้า เพื่อตนเอง เพื่ออนาคตของครอบครัว และสังคม
        3.อัตตสัมมาปณิธิ (การตั้งตนไว้ชอบ) หมายถึงการดำรงตนมั่นอยู่ในธรรม และทางดำเนินชีวิตที่ถูกต้อง ตั้งเป้าหมายชีวิต และการงานให้ดีงามแน่ชัด และนำตนไปสู่จุดหมาย แน่วแน่ มั่นคง
        4.ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้ได้ทำความดีไว้ก่อนแล้ว    มีพื้นเดิมดี      ได้สร้างสมคุณความดีเตรียมพร้อมไว้แต่ต้น) หมายถึง การทำความดีตามคำสอนในศาสนา ความดี คุณความดี คุณงามความดี

180px wobbegong


        สรุปจากการศึกษาหลักจักร 4 ในฐานะเป็นหลักธรรมในการพัฒนาคุณภาพชีวิต จึงมีประโยชน์ที่นำหลักธรรมทั้ง 4 ข้อมาพิจารณา และพัฒนาคุณภาพชีวิตของตนเองในด้านร่างกาย จิตใจ และสังคม ให้ประสบความเจริญก้าวหน้าในชีวิต มีสภาพชีวิตที่เป็นคุณปราศจากโทษ ย่อมส่งผลต่อการพัฒนาสังคมและประเทศชาติ การนำหลักจักร 4 มาใช้พัฒนาชีวิต  จึงเป็นหลักที่สร้างคุณประโยชน์ในทุก ๆ ด้าน  ทำให้ปรับปรุงตนเองให้ดีขึ้น  เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตให้มีคุณภาพสูงขึ้น หลักการพัฒนาคุณภาพชีวิต หมายถึง หลักการที่ทำให้ชีวิตดีขึ้นมีความสุข  มีความสมบูรณ์ทั้งด้านสุขภาพ  ได้แก่  สุขภาพกาย  และสุขภาพจิต  ด้านสังคม  ได้แก่  วัฒนธรรม  ขนบธรรมเนียม  ประเพณี  และด้านเศรษฐกิจ  ได้แก่  การประกอบอาชีพ  คือมีรายได้สามารถเลี้ยงตนเอง  และครอบครัว  เป็นต้น  รวมทั้งมีความรู้สึกของการอยู่อย่างพอใจต่อองค์ประกอบต่าง ๆ ของชีวิต  และที่มีส่วนสำคัญมากที่สุด  คือบุคคลสามารถดำรงตนเองให้เป็นประโยชน์ทั้งต่อตนเอง  และสังคม  รู้จักการช่วยเหลือซึ่งกันและกัน  และไม่ทำตนให้เป็นภาระที่ก่อให้เกิดปัญหาสังคม.

พันตรีเสริบศักดิ์  แสงสุข

 

บรรณานุกรม

       มหามกุฏราชวิทยาลัย.   พระไตรปิฎกและอรรถกถาแปล   ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร :โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2552.
      พระธรรมปิฏก (ป.อ.ปยุตฺโต). ธรรมกับการพัฒนาชีวิต. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพมหานคร : มูลนิธิพุทธธรรม,2541.
       พระเกื้อพงศ์  ปียธมฺโม (พิมพ์พร). “การศึกษาเชิงวิเคราะห์ประโยชน์ของหลักพหุการธรรม 4  ใน  ฐานะเป็น หลักการพัฒนาคุณภาพชีวิต” .วิทยานิพนธ์ศาสนศาสตรมหาบัณฑิต.บัณฑิตวิทยาลัย :มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย, 2552.
       พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต), “สุขภาวะองค์รวมแนวพุทธ (20)”, ข่าวสด, (21 มิถุนายน 2551) : 31
       องฺ.จตุกฺก. 35/31/119.