ศึกษาปรากฏการณ์เรื่องการขาดวินัยในสังคมไทย: มุมมองพุทธปรัชญาเถรวาท

 

สุณี   พนาสกุลการ(เวชประสิทธิ์)

  วินัยเป็นเสมือนเครื่องมือในการควบคุมพฤติกรรมของคน เป็นระเบียบแบบแผนสำหรับฝึกฝน ควบคุมความประพฤติของบุคคลให้มีชีวิตที่ดีงาม ทั้งนี้หากสังคมใด  คนในสังคมขาดซึ่งวินัยแล้ว  สังคมนั้นก็อาจจะมีปัญหาของการอยู่ร่วมกันในสังคม เกิดการทะเลาะเบาะแว้ง หรืออาจจะทำให้ยากที่จะพัฒนาให้เจริญรุ่งเรืองได้  ซึ่งเมื่อหันกลับมามองสังคมของไทยเรา  คนไทยมีวินัยกันมากน้อยขนาดใหน คำถามจึงมีว่า “คนไทยขาดวินัยจริงหรือ แล้วทำไมคนไทยจึงขาดวินัยในการดำเนินชีวิตและเราจะแก้ไขเรื่องนี้ให้สังคมไทยอย่างไร ?” บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อบรยายถึงสภาพสังคมไทย วิถีชีวิตของคนไทยในปัจจุบันที่เกี่ยวเนื่องกับ การมีวินัย รวมทั้งแนวทางแก้ไขตามแนวคิดเชิงมนุษยนิยมที่ให้คุณค่าหรือความสำคัญกับเรื่องของมนุษย์  โดยใช้ปรัชญาของซาร์ตร์ ที่เป็นลัทธอัตถิภาวะนิยม เป็นปรัชญาแห่งเสรีภาพ ที่ตามทัศนะของผู้เขียนคิดว่าน่าจะเป็นกลยุทธ์ที่ท้าทายกับสังคมไทยในปัจจุบันที่คนรุ่นใหม่นิยมชมชื่นกับอารยธรรมตะวันตก และคนไทยมีค่านิยมรักความมีอิสระเสรี และความสะดวกสบาย รวมทั้งอาจเป็นตัวกระตุ้นให้คนไทยกล้าเผชิญหน้ากับปัญหาการขาดวินัยของคนในสังคมและเกิดจิตสำนึกร่วมกันรับผิดชอบในการแก้ปัญหา เพื่อสร้างสรรค์สังคมไทยให้มีความน่าอยู่ บนพื้นฐานของการมีอิสระเสรีภาพส่วนตน และดำรงรักษาไว้ซึ่งเสรีภาพของส่วนรวมต่อไป สังคมไทยตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันเปนสังคมที่มีความเอื้ออาทร มีความสัมพันธแบบพี่น้องหรือเป็นเครือญาติกัน ประชาชนอยูรวมกันเปนชุมชน คนในชุมชนอยูรวมกันอยางมีความสุข มีวิถีการดํารงชีวิตที่ คลายคลึงกัน มีขนบธรรมเนียมประเพณี วัฒนธรรมที่ดีงามและสืบทอดกันมาตั้งแตโบราณ แต่ในปัจจุบัน วิถีชีวิตของคนไทยเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมอย่างมากมาย อันเป็นผลมาจากพัฒนาการของการติดตอสื่อสารและเทคโนโลยี สารสนเทศที่เจริญกาวหนาไปอย่างรวดเร็ว ทําใหเกิดการติดตอสื่อสารที่ไรพรมแดน หรือเกิด กระแสโลกาภิวัตนเปนเหตุและปจจัยที่ทำให้สังคมเกิดการเปลี่ยนแปลงอยางรวดเร็ว ทั้ง ทางดานเศรษฐกิจ การเมือง เทคโนโลยีและวัฒนธรรม  ซึ่งในสังคมปัจจุบันวัฒนธรรมเทคโนโลยีทุนนิยมเข้ามามีบทบาทและครอบงำการดำเนินชีวิตของมนุษย์ในทุกด้าน การที่มนุษย์ยึดวัตถุความมั่งมี การครอบครอง การตอบสนองความต้องการของตนเองอย่างไม่มีขีดจำกัดเป็นที่ตั้ง เป็นเหตุให้เกิดผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตมนุษย์ในระยะสั้นและในระยะยาวย่อมส่งผลถึงสังคมและสรรพสิ่ง  อันจะเห็นได้จากการดำเนินชีวิตของคนไทยในปัจจุบันที่มีค่านิยมเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ที่มุ่งแต่การใช้สิทธิเสรีภาพของตนเอง โดยไม่คำนึงถึงสิทธิเสรีภาพของบุคคลอื่น หรือไม่คำนึงถึงเสรีภาพของสังคม  ทำให้เห็นภาพคนไทยไร้ระเบียบวินัยในการดำเนินชีวิต เช่นการขับรถฝ่าฝืนกฎจราจร ผ่าไฟแดง ขับรถสวนเลน มอเตอร์ไซด์ขับรถบนฟุตบาท จอดรถในที่ห้ามจอด จอดรถคร่อมทางม้าลาย จัดวางขายสินค้าบนทางเท้า โดยไม่คำนึงว่าคนเดินทางเท้า จะพบความยากลำบากในการเดินทางอย่างไร มุ่งแต่ความสะดวกสบายและประโยชน์ของตนเอง การขึ้นรถประจำทางที่แย่งกันขึ้น หรือไม่รอให้คนลงรถก่อนแต่จะรีบสวนเข้าไปในรถให้เร็วที่สุด  การไม่เข้าแถวในการซื้ออาหาร การแย่งกันขึ้นลิฟต์ลงลิฟต์ นอกจากนี้ยังสามารถเห็น การทิ้งขยะไม่ถูกที่ ทิ้งในที่สาธารณะ ทิ้งขยะลงแม่น้ำลำคลองป็นต้น สิ่งเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึง ความขาดระเบียบวินัยของคนในสังคม และสะท้อนให้เห็นถึงวินัยของชาติ ที่ควรได้รับการแก้ไขอย่างจริงจัง เพื่อสร้างวินัยและก่อให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืนให้กับเด็กและเยาวชนของชาติ ที่จะเติบโตเป็นอนาคตของชาติ ต่อไป แต่เมื่อมาวิเคราะห์ค่านิยมในชีวิตและสังคมของไทย  ที่รักความเป็นไทย ความมีอิสระเสรี และความสะดวกสบาย คนไทยมีลักษณะนิสัย รักความอิสระเสรี ไม่ชอบอยู่ในอำนาจของผู้อื่น ไม่ชอบการควบคุม บังคับ เข้มงวด ไม่ชอบการกดขี่ หรือไม่ต้องการให้ผู้หนึ่งผู้ใด เข้ามายุ่งเกี่ยวกับการดำเนินชีวิตของตน เพราะรักความเป็นอิสระเสรีและความสะดวกสบาย ของตนเอง จนอาจละเลย และไม่ได้คำนึงถึง เสรีภาพ ของบุคคลอื่น ด้วยความคุ้นเคย หรือกระทำจนเคยชิน อันเป็นที่มาของปัญหาการไม่มีวินัยของคนไทย ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้วค่านิยมของคนไทยส่วนใหญ่ ยึดหลักจริยธรรมและคุณธรรมคำสอนของพุทธศาสนาเข้าไว้ในจิตใจ ฝังลึกแน่นในจิตใจของคนไทย และก็ถ่ายทอดปฎิบัติตามๆกันมาเป็นระยะเวลายาวนาน แต่อย่างไรก็ตาม ค่านิยมเหล่านี้บางอย่างก็เป็นปัจจัยเกื้อหนุนความเจริญ บางอย่างก็เป็นอุปสรรคต่อการสร้างความเจริญ ดังเช่น กรณี ปัญหาเรื่องความมีวินัย ในตนเองของคนไทย อันเนื่องมาจาก การรักอิสระเสรีภาพของคนไทยที่เป็นค่านิยมปฎิบัติสืบต่อกันมา โดยมิได้มีเจตนาในการล่วงละเมิดสิทธิผู้อื่น เพียงแต่เป็นความคุ้นเคย และเคยชินกับวิถีชีวิตของตนเอง เท่านั้นเอง แต่อย่างไรก็ดีควรมีการทำความเข้าใจที่ถูกต้องในเรื่องการใช้ สิทธิและเสรีภาพของคนไทยเพื่อ แก้ไขปัญหาความมีวินัย ในการดำเนินชีวิตและเพื่อความสุขสงบและเป็นระเบียบเรียบร้อยในการอยู่ร่วมกันของคนในสังคม แนวคิดเชิงมนุษยนิยมเป็นแนวคิดที่ให้คุณค่าหรือให้ความสำคัญกับเรื่องของมนุษย์มากกว่าเรื่องวัตถุ ยกย่องเชิดชูเสรีภาพ อิสรภาพของชีวิตมนุษย์ ว่าเป็นฐานในการทำให้มนุษย์มีความสุข  ฌอง-ปอล ซาร์ตร์ (Jean-Paul Sartre) ซาร์ตร์เป็นนักปรัชญาชาวฝรั่งเศสซึ่งเป็นที่รู้จักกันกว้างขวางทั่วโลก ซาร์ตร์เป็นนักปรัชญาอัตถิภาวนิยม โดยเขากล่าวว่า อัตถิภาวนิยมก็คือมนุษยนิยม เขาได้เขียนหนังสือเพื่อปลูกฝังทัศนคติคนรุ่นใหม่จนได้รับความโด่งดังไปทั่วโลก โดยมีแนวคิดเน้นไปในเรื่องความสำคัญของตัวมนุษย์เอง โดยที่มนุษย์จะเป็นอะไรก็ได้ตามที่เขาต้องการจะเป็น แนวคิดของซาร์ตร์ได้กระตุ้นให้คนเป็นตัวของตัวเองมากขึ้น  ดังนั้นมนุษย์จึงมีเสรีภาพอย่างเต็มที่ มนุษย์เกิดขึ้นมาพร้อมเสรีภาพ และความรับผิดชอบ เขาถือว่าเป็นแก่นของมนุษย์อีกอย่างหนึ่งที่จะเลือกทำอะไรหรือจะเลือกอะไรก็ได้ เสรีภาพจึงเป็นสัญลักษณ์โดยแท้จริงของจิตมนุษย์ เมื่อมองภาพรวมจะเห็นได้ว่าปรัชญาลัทธิอัตถิภาวนิยม ได้ให้เสรีภาพทั้งในด้านความคิด การเลือก การตัดสินใจ และความรับผิดชอบต่อสิ่งที่เลือกอย่างเต็มที่ เพื่อตอบสนองแนวคิดที่ว่า “มนุษย์ก็คือเสรีภาพ”   ซึ่งแนวคิดนี้สอดคล้องกับความคิดของคนหนุ่มสาวในสังคมปัจจุบันและสอดคล้องกับค่านิยม ในการรักความมีอิสระของคนไทย จากที่กล่าวมา ผู้เขียนจึงขอนำเสนอวิธีการแก้ปัญหาที่ทำให้คนไทยขาดวินัย ในการใช้ชีวิตจากการมีค่านิยม ที่รักความสะดวกสบาย มีอิสระ เสรีภาพ ของตนโดยจนทำให้ละเลย เสรีภาพของบุคคลอื่น โดยการนำหลักธรรม “วินัยทางธรรม”ตามแนวพุทธปรัชญา มาป็นแนวทางในการแก้ไขและพัฒนาวินัยในการดำเนินชีวิตของคนไทย ซึ่งคำว่า “วินัย” ในทางพระพุทธศาสนา มีความหมายกว้าง เป็นคำศัพท์ที่มีความสำคัญในพระพุทธศาสนา มักใช้คู้กับคำว่า “ธรรม” ที่เรียกรวมว่า “ธรรมวินัย” ก็คือการนำความจริงตามธรรมชาติ มาจัดตั้งวางเป็นระบบระเบียบ  โดยกฎธรรมชาติเรียกว่า  “ธรรม”  กฎของมนุษย์ ในทางพุทธปรัชญา เรียกว่า “วินัย”ที่จัดวางไว้อย่างมีเหตุมีผลในการปฎิบัติเพื่อฝึกคนให้มีระเบียบแบบแผนในการดำเนินชีวิต  ซึ่งก็คือ ศีล ในพระพุทธศาสนา ในขั้นต้นก็คือ การมีศีล 5  ดังนั้นในการฝึกศีลก็คือการฝึกด้วยวินัยให้มีศีลนั่นเอง ดังนั้นการทำให้คนมีศีลก็คือการทำให้คนมีวินัย  ซึ่งการฝึกให้มีวินัยนั้น เป็นความหมายเชิงบวก กล่าวคือ วินัยเป็นการจัดสรรโอกาส ทำให้ชีวิตและสังคมมีระบบระเบียบ และมีโอกาสเกิดขึ้นในการที่จะดำเนินชีวิตและทำกิจกรรมในสังคมให้เป็นไปได้ด้วยดี แต่ก็อาจจะมีโอกาสในการเกิดความเข้าใจผิดของคนในสังคมที่ยึดถือประชาธิปไตยคือเสรีภาพ เพราะเขาเหล่านั้นเข้าใจความหมายของเสรีภาพไม่ถูกต้อง ทำให้เสรีภาพนั้นมาขัดแย้งกับวินัยได้  ดังจะเห็นได้จากปัญหาเรื่องการขาดวินัยในสังคมไทย เพราะคนไทยบางส่วนไปยึดถือเสรีภาพในทางที่ผิด นึกว่า เสรีภาพ คือการทำตามใจชอบได้และเป็นวิถีของประชาธิปไตยซึ่งเป็นการเข้าใจความหมายที่คลาดเคลื่อน จากความหมายแท้จริงของเสรีภาพ ดังนั้นแนวทางปฎิบัติควรทำความเข้าใจให้คนทราบจึงเป็นสิ่งสำคัญ โดยสามารถใช้มุมองของพุทธปรัชญา มาใช้ในการแก้ไขปัญหาการขาดวินัยในสังคมไทยได้ดังนี้ 1. ใช้ความเป็นกัลยณมิตร สร้างวินัยด้วยการทำให้เป็นพฤติกรรมที่เคยชิน     วิธีฝึกวินัยที่ดีที่สุดคือ การฝึกอาศัยธรรมชาติของมนุษย์ อาศัยความเคยชินที่เขากระทำอยู่ทุกวันจนเป็นความเคยชินโดยใช้ความเป็นกัลยาณมิตรในการสร้างพฤติกรรม เคยชินที่ดี ให้เขาในการเข้าสู่สังคมใหม่ ให้เขาเห็นว่าคนในสังคมนี้ปฎิบัติกันอย่างไร ก่อนที่เขาจะปฎิบัติในความเคยชินเดิมๆ หลักการนี้ใช้ได้ดีกับเด็กๆ เพื่อให้เขาเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีระเบียบวินัย และพ่อแม่สามารถสร้างวัฒนธรรมที่ดี ให้เขาเห็นเป็นตัวอย่าง เช่น การเข้าแถวรอคิว การแสดงพฤติกรรมแบบนี้บ่อยๆ จะกลายเป็นความเคยชินและเป็นการสร้างวินัยให้อยู่ในวิถีชีวิต ซึ่งการฝึกนั้นต้องสังเกต ใน 3 ด้านคือ 1.1 ด้านพฤติกรรม สังเกตพฤติกรรมถ้าเขามีพฤติกรรมที่ดีแล้ว ส่งเสริมให้ดียิ่งขึ้น ให้กำลังใจ ชมเชยอย่างเหมาะสม 1.2 ด้านจิตใจ  เมื่อเขาปฎิบัติพฤติกรรมนั้น เขามีความสุข หรือมีความพึงพอใจอย่างไร เพราะการกระทำด้วยความสุข จะทำให้พฤติกรรมนั้นมีความมั่นคง คงทนของความมีวินัยในตัวเอง ได้ตลอดไป 1.3 ด้านปัญญา ในการปฎิบัติพฤติกรรมนั้น หากว่าเขามีความรู้เข้าใจเหตุผล มองเห็นคุณค่าและประโยชน์ของการกระทำจะทำให้เกิดความภาคภูมิใจ พึงพอใจ และมีความสุขในการกระทำ จะเห็นได้ว่า ความเป็นกัลยณมิตร คือต้องใช้ ทั้งด้านปัญญา ด้านจิตใจและปัญญา ควบคู่กันไปอย่างเป็นองค์รวมในการช่วยแก้ปัญหา การขาดวินัย ได้เป็นอย่างดียิ่ง 2.ความรักดี ใฝ่ดี ใฝ่รู้ ใฝ่สร้างสรรค์ คือ ฉันทะเด็กที่มีฉันทะจะมีลักษณะใฝ่รู้ สร้างสรรค์ ปรารถนาในสิ่งที่ดีงาม ต้องการให้ชีวิตของตนดีงาม เริ่มตั้งแต่ในครอบครัว สังคม ชุมชน  อยากให้ความดีเกิดขึ้นในชีวิตในสังคม ดังนั้นการสร้างให้ฉันทะ เกิดขึ้น จึงเป็นสิ่งสำคัญในการสร้างวินัย 3.การกระทำตนให้เพียบพร้อมสมบูรณ์  หรือการมีอัตตสัมปทา เป็นการกระทำให้เขาเข้าถึงพร้อมสมบูรณ์ของศักยภาพตัวเอง  ด้วยการพัฒนาตนเองให้สมบูรณ์หรือเป็นการสร้างจิตสำนึกในการพัฒนาตนเอง จะทำให้เขาหมั่นฝึกฝนในการสร้างพฤติกรรมที่ดีงาม ไม่ย่อท้อต่ออุปสรรค ทำให้การฝึกวินัยเป็นเรื่องง่าย  ดังนั้นการสร้างวินัยตั้งแต่ยังเป็นเด็ก จึงเป็นเรื่องที่มีความสำคัญ ในการสร้างให้คนไทย เข้าใจปัญหาของการขาดวินัย กล่าวโดยสรุป ปัญหาคนไทยขาดวินัยในการดำเนินชีวิต คือ ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับค่านิยมดั้งเดิมในสังคมไทย ที่ถ่ายทอดสืบต่อๆกันมา ในเรื่องความรักอิสระ และเสรีภาพของตนเอง จนเกิดความเคยชิน  แม้ผู้คนในสังคมกลุ่มหนึ่งเองจะยังไม่ตระหนัก แต่ก็ถือว่าเป็นปัญหาที่จะต้องดำเนินการแก้ไข โดยใช้มุมองทางพุทธปรัชญามาช่วยแก้ไขปัญหาการขาดวินัยของคนไทย เริ่มตั้งแต่ยังเยาว์วัย โดยอาศัยความเป็นธรรมชาติในตัวของเราเองในการสร้างวินัย อย่างสอดคล้องกลมกลืน กับวิถีชีวิต และวัฒนธรรมในสังคมและสิ่งแวดล้อม ของความเป็นกัลยณมิตร ก็จะสามารถช่วยแก้ปัญหาการขาดวินัยในสังคมไทยให้ดีขึ้นได้อย่างแน่นอน